Studium o pedagogice kultury fizycznej

Celem książki jest przedstawienie osiągnięć pedagogiki kultury ?zycznej, także ukazanie kontrowersji wokół jej problematyki. Jej treść stanowi próbę uogólnienia dotychczasowego dorobku naukowego w zakresie pedagogiki kultury ?zycznej. Pedagogika kultury ?zycznej jest ujęta w konotacjach z pedagogiką kultury. Jest to podejście nowe. Dotychczas te dwie subdyscypliny rozwijały się obok siebie, chociaż korzystały m.in. z wspólnych metod i technik badań. W rozwoju kultury wyodrębnił się nowoczesny nurt – edukacja kulturalna. Koncepcja edukacji kulturalnej dziedzicząc tradycyjny optymizm pedagogiki kultury ma umocnić rolę kultury jako źródła rzeczywistości tworzonej przez ludzi, jako podstawy tzw. kapitału ludzkiego decydującego o humanistycznym wzbogaceniu wszystkich ludzkich działań. Analogicznie, w pedagogice kultury ?zycznej wyodrębniły się dwa nurty: edukacja ?zyczna i edukacja olimpijska. Edukacja ?zyczna w tradycyjnym ujęciu obejmuje funkcje wychowania ?zycznego, takie jak stymulacja, kompensacja, adaptacja i korekcja, ale też zgodnie z nazwą przyjmuje obecnie szerszą perspektywę wychowawczą. Edukacja jako podstawowe pojęcie w pedagogice obejmuje ogół wielowymiarowych działań oraz procesów służących wychowaniu i kształceniu osób czy grup społecznych. Tak właśnie jest w odniesieniu do wychowania ?zycznego, a wtedy korzystniejsza i wyrażająca pełnię istoty procesu pedagogicznego jest nazwa edukacja ?zyczna, ukierunkowana w wyższym stopniu na wychowanie niż kształcenie. Koncepcją pedagogiczną wykorzystującą w procesie dydaktyczno-wychowawczym jako źródła wartości olimpizmu i sportu jest edukacja olimpijska, oparta na własnej długotrwałej tradycji i odmiennych, oryginalnych w praktyce społecznej środkach i metodach wychowania. Pedagogika kultury ?zycznej kreuje określone wartości społeczne, osobowościowe, kulturowe kojarzone głównie z troską o wielostronny rozwój jednostki, zwłaszcza w sferze troski o własne zdrowie, ciało i jego higienę, rozwój i utrzymanie sprawności ?zycznej. Podmiotem pedagogiki kultury ?zycznej jest człowiek pojmowany holistycznie. Oznacza to, że wychowanek w procesie dydaktyczno-wychowawczym powinien mieć zapewniony wszechstronny rozwój osobowości, tj. w sferze somatycznej, w sferze emocjonalnej, w sferze społeczno-moralnej. Holistyczne traktowanie wychowanka chroni go przed silnie zakorzenioną w niektórych kręgach kulturowych tendencją do odrębnego traktowania ciała i sfery psychicznej człowieka. Zarówno pedagogika kultury jak i pedagogika kultury ?zycznej będą odgrywać istotną rolę w procesach edukacyjnych oraz w zmienianiu dotychczasowego świata i tworzeniu nowego ładu społecznego. Obydwie mieszczą się w głównych nurtach unowocześnionej edukacji globalnej. Koncepcje te stale zyskują nowy i pogłębiony wymiar. Nowoczesna edukacja odwołuje się do nowej koncepcji życia i kultury. W tych przeobrażeniach edukacyjnych i kulturowych niebagatelna rola przypada pedagogice kultury ?zycznej. Dlatego warto uporządkować dotychczasowy dorobek i uogólnić doświadczenia w tej dziedzinie. W historycznej re?eksji nad pedagogiką kultury widoczne są wyraźne ślady rozważań nad kulturą ?zyczną. Ogólnowychowawcze i kształcące walory kultury ?zycznej pedagodzy dostrzegli bardzo dawno. Postrzegali ją jako istotny środek harmonijnego rozwoju człowieka, przygotowujący go pod względem ?zjologicznym do aktywności życiowej, pomagający jednocześnie w utrzymaniu równowagi między obciążeniem ?zycznym i psychicznym. Kultura ?zyczna tradycyjnie jest identy?kowana głównie z aktywnością ?zyczną człowieka. Wykorzystuje warunki i środki naturalne, w tym ruch, do kształtowania ciała według obowiązujących wzorów, często mody. Współcześnie kultura ?zyczna nie jest zawężona do aktywności ?zycznej i troski o ciało człowieka. Dziś stanowi ona swoiste dopełnienie kultury globalnej. Obejmuje zarówno zjawiska ze sfery bytu (cywilizacji) jak też wartości w znaczeniu socjalnym i symbolicznym. Kultura ?zyczna XXI wieku jest wartością humanistyczną, której cechą fundamentalną jest autonomiczność. Począwszy od XX-lecia międzywojennego pedagodzy prekursorzy polskiej pedagogiki kultury wytyczali jednocześnie drogę rozwoju pedagogiki kultury ?zycznej. Hessen podkreślał dobitnie jedność wychowania z kształceniem ciała. Łączył wychowanie ?zyczne z wychowaniem moralnym, artystycznym i naukowym. Ukazywał, że wychowanie ?zyczne obejmuje cele duchowe; moralne, obywatelskie, artystyczne, naukowe i gospodarcze. Wiązał wychowanie ?zyczne, podobnie jak inni przedstawiciele pedagogiki kultury z pracą. Zarówno Hessen, jak i Nawroczyński, Suchodolski, Wołoszyn i Wroczyński zwracali uwagę na to, że zdrowie i sprawność ?zyczną należy otaczać szczególną opieką, ponieważ są niezbędne w rozwoju społecznym i biologicznym człowieka. Należy również podkreślić, iż polscy pedagodzy kultury będący pod wpływami koncepcji twórców pedagogiki kultury w innych krajach, przenosili idee na grunt rodzimej kultury ?zycznej. Poświadczają to chociażby wpływy Sprangera, Kerschensteinera, Deweya i innych. Pedagodzy kultury upowszechniali troskę o wychowanie młodzieży, wiązali z nim nadzieję na samodzielność i twórczość w życiu społecznym. Wiązali wiadomości ze sprawnością. Do pełnego rozwoju osobowości były – ich zdaniem – niezbędne ćwiczenia cielesne. Nawroczyński dostrzegał rolę kultury ?zycznej nie tylko w przygotowaniu do pracy zawodowej, ale także do racjonalnego wypoczynku. Przedmiotem badań pedagogiki kultury ?zycznej traktowanej jako subdyscyplina jest wychowanie przez kulturę ?zyczną i wychowanie do kultury ?zycznej. Jako subdyscyplina pedagogiczna wykorzystuje różne kierunki myślenia; po pierwsze historyczne, po drugie ?lozo?czne, tj. dialektyczne, fenomenologiczne, hermeneutyczne i spekulatywne, po trzecie empiryczne; zarówno o charakterze ilościowym, jak i jakościowym. Pedagogika kultury ?zycznej obejmuje obszary edukacji ?zycznej, olimpijskiej i kulturalnej w zakresie wszelkich form aktywności ?zycznej. Tak rozumiana pedagogika kultury ?zycznej obejmuje także osobotwórcze możliwości składowych kultury ?zycznej, tj.: sportu, rekreacji ?zycznej i rehabilitacji ruchowej, a nierzadko również turystykę. W celu wykorzystania owych możliwości pedagogika kultury ?zycznej czerpie wiedzę z pedagogiki ogólnej i pedagogiki kultury oraz z aksjologii wzbogacając proces wychowania przez kulturę ?zyczną o nowe wartości na miarę założeń i oczekiwań stawianych przed wychowaniem współczesnego człowieka. Pedagogika kultury ?zycznej jest zbieżna z pedagogiką kultury z punktu widzenia antropologicznego. Dla pedagogiki kultury ?zycznej, tak jak dla pedagogiki kultury, człowiek – wytwór i twórca kultury, która decyduje o jego duchowości – jest najwyższą wartością. Ceni się szczególnie zdolności kreatywne jednostki, jej indywidualność i autonomię. Wspólnotowość tę można egzempli?kować praktyczną realizacją celów wychowania przez aktywność ?zyczną, np. w szkole. Istotną płaszczyzną wspólnotową pedagogiki; kultury i kultury ?zycznej jest stosunek do wartości. Aksjologia pedagogiki kultury, zakorzeniona w greckiej paidei i rzymskiej humanitas, eksponuje przede wszystkim wartości duchowe. Prymat uzyskują wartości absolutne, takie jak prawda, dobro i piękno. Pedagogika kultury ?zycznej przejęła z nauk o kulturze ?zycznej z dorobku starożytnej Olimpii koncepcję człowieka ,,kalokagatii” czyli harmonii ducha i ciała. Lipiec zwraca uwagę, iż najbardziej wpływowe systemy ?lozo?czne antyku – platonizm, arystotelizm i stoicyzm – nie potra? ły jasno i zdecydowanie wyłożyć sensu tej integralnej, holistycznej i monistycznej koncepcji. Przedstawia je jednak nader dobitnie ówczesna myśl społeczna(uprawiana także przez klasyków), a zwłaszcza praktyka pedagogiczna, która w ramach paidei żądała od cywilizowanego Greka, by ćwiczył z równym zapałem umysł i ciało jednocześnie. Grecy zakładali, że postępując w ten sposób dobro wpłynie na podwyższenie poziomu piękna, piękno stanie się zaś adekwatną prezentacją dobra. Uwiecznieniem takiego poglądu stał się sport oraz neoolimpizm Coubertina. Podkreślił to w swojej pedagogice sportu, iż sport może kształcić zarówno piękne ciała, jak i dobre charaktery. Pedagogikę kultury ?zycznej i pedagogikę kultury łączą szczególnymi więzami prekursorzy; Hessen, Mysłakowski, Nawroczyński, Suchodolski, Wołoszyn, Wroczyński1. Nauki z kręgu humanistyki były obecne niemal od zarania nowożytnej kultury ?zycznej, tworząc nawet wokół przyrodniczego rdzenia względnie autonomiczną i swoiście zabarwioną wartościująco otoczkę pedagogiczną. Dlatego uściślenia wymagają związki z psychologią, socjologią, ?lozo? ą człowieka, z aksjologią oraz historią wychowania i historią kultury ?zycznej. 1 Zagadnienie to omówiono w rozdziałach; 1.4. Prekursorzy polskiej pedagogiki kultury i 1.5. Prekursorzy pedagogiki kultury wobec kultury ?zycznej. Śledząc rozwój pedagogiki kultury ?zycznej dostrzegamy próby realizowania i intelektualizowania codziennej praktyki pedagogicznej. Pedagogika kultury ?zycznej rozwija się w sferze teorii i praktyki, przejawia skłonność do dyferencjacji, np. na pedagogikę sportu, pedagogikę zdrowia, pedagogikę czasu wolnego, rekreacji itd. W dobie obecnej aktywność ?zyczna czyli uczestnictwo w kulturze ?zycznej nie może być traktowane wyłącznie w kategoriach czasu wolnego. Dziś, kultura ?zyczna, podobnie jak kultura ogólna jest powinnością i wymogiem rozwojowym, nakazem chwili. Pedagogika kultury ?zycznej będzie się nadal rozwijać na pograniczu nauk o wychowaniu i nauk o kulturze ?zycznej, będzie zmierzać w kierunku ogólnych założeń ontologicznych, aksjologicznych i metodologicznych. Będzie wzbogacać teorię w obrębie składowych kultury ?zycznej: sportu, rekreacji ruchowej itd. W sensie teoretycznym powinna mieć wobec nich rolę integrującą. Rysuje się taka potrzeba i konieczność, aby w obrębie pedagogiki kultury ?zycznej wykreowała się wyraziście pedagogika sportu wysoko kwali?kowanego, zawodowego. Ten bowiem stanowi dziś tak ogromny obszar, posiada swoją specy?kę, często dlatego wykracza poza tradycyjne wychowanie ?zyczne oraz sport dzieci i młodzieży. Z przeprowadzonej analizy wynika, że między pedagogiką kultury ?zycznej najważniejszymi nurtami i dyscyplinami edukacyjnymi w obrębie nauk o wychowaniu i nauk o kulturze ?zycznej istnieją wyraźne płaszczyzny wspólnotowe. Obejmują one wartości humanistyczne oraz podmiotowe traktowanie wychowanka z zapewnieniem mu autonomii i samodzielności. Zgodnie z tezą, iż każda jednostka ludzka jest swoistą indywidualnością i posiada wewnętrzne życie duchowe, zespolenie życia duchowego z kulturą daje wychowanie.

Spis treści

Streszczenie Summary Wprowadzenie / Introduction 1. ZWIĄZKI PEDAGOGIKI KULTURY Z KULTURĄ FIZYCZNĄ / CONNECTIONS BETWEEN PEDAGOGY OF CULTURE AND PHYSICAL CULTURE 1.1. Uwagi wstępne / Initial remarks 1.2. Istota pedagogiki kultury / Essence of pedagogy of culture 1.3. Rodowód i rozwój polskiej pedagogiki kultury / Pedigree and development of Polish pedagogy of culture 1.4. Prekursorzy polskiej pedagogiki kultury / Precursors of Polish pedagogy of culture 1.4.1. Pedagogika kultury w poglądach Bogdana Nawroczyńskiego / Pedagogy of culture in Bogdana Nawroczyński’s ideas 1.4.2. Sergiusz Hessen wobec pedagogiki kultury / Sergiusz Hessen and pedagogy of culture 1.4.3. Pedagogika kultury w twórczości Zygmunta Karola Mysłakowskiego / Pedagogy of culture in Zygmunt Karol Mysłakowski’s works 1.4.4. Pedagogika kultury w teorii Bogdana Suchodolskiego / Pedagogy of culture in Bogdan Suchodolski’s theory 1.4.5. Ryszard Wroczyński – pedagog społeczny bliski pedagogiki kultury / Ryszard Wroczyński – a social pedagogist close to pedagogy of culture 1.5. Prekursorzy pedagogiki kultury wobec kultury ?zycznej / Attitude of precursors of pedagogy of culture towards physical culture 1.5.1. Sergiusz Hessen o wychowaniu ?zycznym / Sergiusz Hessen on physical education 1.5.2. Bogdan Nawroczyński wobec wychowania ?zycznego / Bogdan Nawroczyński and physical education 1.5.3. Wychowanie ?zyczne według Bogdana Suchodolskiego / Physical education according to Bogdan Suchodolski 1.5.4. Stefan Wołoszyn o kulturze ?zycznej / Stefan Wołoszyn on physical culture 1.5.5. Kultura ?zyczna w poglądach pedagogicznych Ryszarda Wroczyńskiego / Physical culture in Ryszard Wroczyński’s pedagogical ideas Konkluzje / Conclusions 2. KULTURA FIZYCZNA JAKO ZJAWISKO SPOŁECZNE / PHYSICAL CULTURE AS A SOCIAL PHENOMENON 2.1. Uwagi o kulturze / Comments on culture 2.2. Kontrowersje wobec pojęcia i istoty kultury ?zycznej / Controversies about the notion and essence of physical culture 2.3. Nauka o kulturze ?zycznej / Physical culture science 2.4. Cele i zakres nauk o kulturze ?zycznej na przełomie XX i XXI wieku / Aims and ? eld of physical culture sciences at the turn of the 20th and the 21st century 3. WSPÓŁCZESNE WYCHOWANIE FIZYCZNE JAKO PODSTAWA KULTURY FIZYCZNEJ / CONTEMPORARY PHYSICAL EDUCATION AS THE BASIS FOR PHYSICAL CULTURE 4. PEDAGOGIKA KULTURY FIZYCZNEJ JAKO SUBDYSCYPLINA PEDAGOGICZNA / PEDAGOGY OF PHYSICAL CULTURE AS A PEDAGOGICAL SUBDISCIPLINE 4.1. Wprowadzenie / Introduction 4.2. Geneza i rozwój badań pedagogiki kultury ?zycznej / Genesis and development of research in the ? eld of pedagogy of physical culture 4.3. Pedagogika kultury ?zycznej – pogranicze nauk o wychowaniu i nauk o kulturze ?zycznej / Pedagogy of physical culture – the borderland between pedagogical sciences and physical culture sciences 5. WYBRANE ZAGADNIENIA PEDAGOGIKI KULTURY FIZYCZNEJ / SELECTED ISSUES OF PEDAGOGY OF PHYSICAL CULTURE 5.1 Edukacja kulturalna i edukacja olimpijska / Cultural education and Olympic education 5.2. Wychowanie patriotyczne w edukacji ?zycznej / Patriotic education in physical education 5.3. Społeczno-kulturowy wymiar aktywności ?zycznej / Sociocultural dimension of physical activity 5.4. Sprawność ?zyczna jako kategoria pedagogiczna / Physical ? tness as a pedagogical category 5.5. Fair play źródłem wartości społeczno-moralnych / Fair play as a source of social and moral values 5.6. Ewolucja zawodu nauczyciela wychowania ? zycznego / Profession of the PE teacher – evolution ZAKOŃCZENIE / CONCLUSION Piśmiennictwo / Bibliography